Kỷ Yếu

Hành trình 20 năm

Phim tài liệu

Lần đầu tiên, gắn liền với sự thành công trên lĩnh vực phim tài liệu, có nhiều việc đáng kể. Phải kể trước hết là phim “Mê Kông ký sự”.

Lần đầu tiên TFS cho ra đời thể loại ký sự truyền hình, nhiều tập với khung thời lượng phù hợp với chương trình truyền hình. Sau phim “Mê Kông Ký sự" ra đời thì nhiều đài truyền hình trong cả nước, kể cả đài quốc gia bắt đầu sản xuất phim tài liệu theo thể loại này.

Lần đầu tiên, đội ngũ làm phim tài liệu truyền hình Việt Nam ra nước ngoài tác nghiệp trong tư duy chuyên nhiệp mà phần nhiều trong danh nghĩa du khách để tránh sự cản trở của nước sở tại. Đây là lần đầu tiên, TFS làm phim về một con sông nằm trong danh sách sông dài nhất thế giới, để như một tiền đề, sau đó nhiều nghệ sĩ tiếp tục lấy dòng sông làm đề tài phim. Lần đầu tiên, phim tài liệu, vốn bị cho là khô khan, giờ thì “ăn khách”. Đi khắp đất nước, người TFS dễ dàng được chào hỏi bằng câu: “Chào Mê Kông ký sự”.

Tiếp theo “Mê Kông ký sự”, nhiều đạo diễn, quay phim, biên tập viên trẻ cuả TFS “lần đầu tiên” ra nước ngoài, nhưng đã gởi về nhiều phim Ký sự có giá trị như: “Ký sự Hỏa xa – Hành trình xuyên lục địa”,“Huyền bí Sông Hằng”, “Ký sự Amazon”; “Bên dòng Misissipi”,“Hành trình theo chân Bác”…

TFS vừa tuổi 20, cũng vừa đủ cho chúng ta thấy một khối lượng phim tài liệu đồ sộ 564 bộ phim với hơn 1300 tập, phản ảnh chiều dài lịch sử đất nước, đặc biệt trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ ở cả 2 miền đất nước. Vừa đủ để khán giả có thể bằng phim ảnh nhận ra những bước ngoặt khốc liệt của chiến tranh, những chân dung các nhà cách mạng hàng đầu, những anh hùng liệt sĩ và những công dân xả thân cho đất nước.

Vừa tuổi 20 còn là sự khiêm tốn vì tuổi đời còn quá dài. Sẽ còn những “lần đầu” khác nữa thay thế nhau trên bước đường đi tìm cái mới của một hãng phim còn quá trẻ. Tuy nhiên, tuổi 20 như một cột mốc quan trọng, vừa đủ để hứa hẹn những tuổi đời đẹp đẻ tiếp theo.

Sau Hai mươi năm góp mặt với đời, giờ đây TFS đã có một cơ thể cường tráng, một gương mặt phong trần, một tâm hồn bay bổng nhạy cảm, một trái tim từng trải và một thương hiệu hàng đầu được trân trọng. Trong số các yếu tố tạo nên sự vươn lên mạnh mẽ đó, phim tài liệu được coi là người lính tiên phong trong buổi ban đầu, và hiện tại vẫn là một đơn vị chủ lực, là một trong hai động cơ chính đưa con tàu TFS tung hoành trên mặt đại dương bao la của điện ảnh truyền hình nước nhà.

Có thể nói duyên phận đã gắn kết phim tài liệu với hãng phim truyền hình, bởi, từ rất sớm, HTV đã hiểu rằng đây là phương tiện đa năng lợi hại để Đài Truyền hình có thể phản ánh cuộc sống một cách sinh động và trung thực, tái hiện quá khứ anh hùng và đau thương của đất nước, đồng thời gởi đi những thông điệp về giá trị nhân văn của một dân tộc đang hồi sinh từ đống tro tàn. Mặt khác, một Đài truyền hình mạnh không thể thiếu một đơn vị sản xuất phim tài liệu mạnh, chuyên nghiệp, với những sản phẩm sắc xảo, có chất lượng cao, có giá trị về nghệ thuật, tư tưởng, có hàm lượng trí tuệ, kiến thức cao, góp phần biểu hiện mạnh mẽ quan điểm, chính kiến, thái độ của một đơn vị truyền thông lớn trước xã hội và cuộc sống. Hy vọng rằng, bằng sự hoạt động hiệu quả và mạnh mẽ của mình, phim tài liệu TFS sẽ dần dần trở thành một phần cuốn biên niên sử bằng hình ảnh của đất nước.

Đó là những tham vọng mà HTV đặt vào hãng phim. Và thực tế, qua 20 năm nỗ lực không ngừng, sự trông đợi đã được đền đáp.

Hai mươi năm qua TFS đã cho ra đời 560 bộ phim tài liệu gồm trên 1300 tập, với hàng loạt tác phẩm có giá trị thông tin, giáo dục và nghệ thuật cao, có sức lan toả lớn, được khán giả nhiệt liệt đón nhận. Những đề tài được quan tâm hàng đầu là các giá trị văn hoá truyền thống, giới thiệu về đất nước và con người, về những miền đất lạ, về sản xuất kinh doanh và công cuộc đổi mới, về cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Đặc biệt loạt phim về truyền thống cách mạng, về chiến tranh giải phóng, về chân dung các danh nhân văn hoá, danh nhân cách mạng rất được ưa thích. Cho tới nay khán giả truyền hình vẫn còn nhớ rất rõ các phim: Giữa ngàn thác lũ (3 tập), Những cánh hoa ngược dòng, Đêm trắng Vĩnh Lộc, Cô bé bán khoai, Một đời quang gánh, Đất 9 rồng (18 tập), Biệt động Sài Gòn Gia định (6 tập), Cải lương – Hành trình nghê thuật (9 tập), Những năm 40 – chuyện bây giờ mới kể (9 tập), Hào khí Nguyễn Trung Trực, Anh Ba Lê Duẩn (3 tập), Hồi ức về anh hai Phạm Hùng (3 tập), Thượng tướng Trần Văn Trà (5 tập), Lê Trọng Tấn – vị tướng của những chiến trường nóng bỏng (5 tập), Tướng Lê Chân (2 tập), Thi tướng rừng xanh (5 tập), Đại tướng Mai Chí Thọ (5 tập), Bác Tôn – người con của Nam bộ thành đồng (4 tập), Nguyễn Văn Linh trọn đời với cách mạng (3 tập), Quân giới Nam bộ (14 tập), Mê kông ký sự (93 tập), Huyền thoại về tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn (12 tập), Đi tìm trang phục Việt (23 tập), Đi giữa kẻ thù (7 tập), Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - sự lựa chọn của lịch sử (9 tập), Hồ Chí Minh – một hành trình (15 tập), Chung một ngọn cờ (10 tập), Con đường bí ẩn (10 tập)....

Từ năm 2005, thực hiện chủ trương xã hội hoá truyền hình (với sự góp sức tài chính từ bên ngoài), TFS đã cho ra đời hàng loạt phim theo cách mới. Đó là các phim ký sự được thực hiện nhanh, các tập phim được hoàn chỉnh ngay trên đường làm phim, gởi về đài qua đường viễn thông để phát sóng. Sự hấp dẫn, sinh động với nhiều thông tin mới mà cách làm này mang lại đã được khán giả nhiệt liệt hoan nghênh. Đó là các phim: Ký sự Hoả xa hành trình xuyên lục địa (75 tập), Ký sự Amazon (71 tập), Ký sự Tân Đảo (30 tập), Ký sự Huyền bí sông Hằng (70 tập), Ký sự trở lại Volga (76 tập). Hướng tới kỷ niệm một ngàn năm Thăng Long, TFS sản xuất ký sự Thăng Long ngàn năm thương nhó (140 tập) và đặc biệt là Ký sự Hành trình theo chân Bác (90 tập) đã được khán giả cả nước đón nhận nồng nhiệt bởi phương pháp thể hiện sinh động hấp dẫn và cung cấp nhiều thông tin rất mới với người xem. Riêng loạt ký sự Hành trình theo chân Bác là vốn tư liệu quý giá để hình thành bộ phim tài liệu Hồ Chí Minh – một hành trình dài 15 tập phát sóng nhân kỷ niệm 100 năm ngày Bác Hồ rời Bến Sài Gòn (5/6/1911 – 05/06/2011) ra đi tìm đường cứu nước và kỷ niệm 121 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Toàn bộ phim tài liệu của TFS, ngoài việc phát trên HTV, còn được hầu hết các kênh truyền hình trong nước sử dụng, một số tham gia các thị trường phim ảnh bên ngoài lãnh thổ quốc gia. Điều này khẳng định mạnh mẽ tính hấp dẫn và giá trị nghệ thuật thật sự của các sản phẩm mang thương hiệu TFS.

Đặc điểm nổi bật của phim tài liệu TFS, và cũng là nhân tố chủ yếu tạo nên sự lôi cuốn và hiệu quả cao chính là sự chân thực, giàu thông tin, giản dị và phong cách hiện đại. Thiếu các yếu tố này, phim sẽ trở nên nhạt nhoà, buồn tẻ, hời hợt, nhàm chán, thiếu tính cách. Nói như vậy không có nghĩa là phim của TFS đã đạt tới sự hoàn chỉnh, mà ngược lại, chúng tôi hiểu sâu sắc rằng còn rất lâu mới tiếp cận được những đỉnh cao thật sự. Đó là con đường chông gai đầy thử thách, nhưng cũng đầy ma lực, lý thú mà mỗi bước đi quả cảm sẽ đem lại niềm hạnh phúc cho những người làm phim và những phút giây bổ ích cho hàng triệu khán giả thân yêu.

Mêkông ký sự như một “trái bom” làm bùng lên sự chú ý trong dư luận vốn im ắng đối với phim tài liệu Việt Nam, tạo nên bước ngoặt bất ngờ trong lĩnh vực này của điện ảnh và truyền hình nước nhà. Ngòi nổ của trái bom lạ lùng đó chính là tính hấp dẫn thực sự đối với người xem, xưa nay vốn ít mặn mà đối với phim tài liệu, không chỉ với phim trong nước mà cả với phim do nước ngoài sản xuất.

Thực ra Mêkông ký sự không phải là người lính tiên phong của dòng phim ký sự Việt Nam mà chỉ là “thành công vang dội” đầu tiên, giữ vai trò “đầu tàu” cho hàng loạt đoàn tàu hùng hậu tiếp theo bước vào chân trời “khám phá” mang nhãn hiệu Việt Nam. Trước Mêkông ký sự, dạng phim này đã được nhen nhóm khá thành công tại TFS từ năm 1997 với các chuyến đi dài ngày sang Cuba, Pháp (1997), Trung Quốc (2000), vân vân… Đặc biệt phim Trung Hoa du ký (23 tập) ra đời năm 2000 đã được khán giả nhiệt liệt đón chào như một luồng gió mới, được coi là sản phẩm chính thức khai sinh ra dòng ký sự tại TFS và tại HTV. Noi gương Trung Hoa du ký, Ban Chuyên đề của HTV (cộng tác với TFS) cho ra đời Những nẻo đường Trung Hoa(8 tập) tiếp tục đạt được những thành công ấn tượng. Hai bộ phim về Trung Hoa này là những bước thăm dò quan trọng để xúc tiến phim Mêkông ký sự được coi là sẽ có địa bàn cần tiếp cận đầy hiểm nguy và bí ẩn, là vùng rừng núi, cao nguyên trắc trở phía Tây Trung Quốc, nơi ra đời và chiếm môt nửa chiều dài của Mêkông.

Sự hấp dẫn của phim ký sự được tạo dựng từ nhiều yếu tố, trong đó nổi bật có:

Thứ nhất là chất “lữ khách đường dài”, một thể loại văn học vốn rất được ưa thích với đặc điểm câu chuyện được phát triển theo lộ trình của tác giả hoặc của nhân vật, đầy tính khám phá, mang nhiều kịch tính, với các yếu tố bất ngờ, nhiều phong cảnh thiên nhiên, kiến trúc diễm lệ, kỳ lạ, những thành tựu, đặc điểm văn hoá mới mẻ độc đáo cộng với cách tư duy bay bổng, lãng mạn, sâu lắng, đầy suy tưởng về nhân tình thế thái, về sự đời, về lịch sử, về thực tế cuộc sống, và về số phận con người… là những điều rất dễ chạm tới đáy lòng người xem nên được chia sẻ, đồng cảm và tâm đắc.

Thứ hai là sự giàu thông tin và kiến thức trải dài theo bước chân lữ khách trong mọi lĩnh vực từ thiên nhiên, địa lý, lịch sử, văn học nghệ thuật, chủng tộc, tôn giáo, quân sự, kinh tế, xã hội đến khoa học kỹ thuật, phong tục tập quán, vân vân… trên mọi miền đất xa gần. Yếu tố này cực kỳ quan trọng, nó làm cho phim không bao giờ nhàm chán và tẻ nhạt, thông tin ở đây bao gồm cả hai mặt sự vật và tư duy. Sự vật là chất liệu, còn tư duy là cái hồn, là suy tưởng, là tâm sự, là lý luận dựa trên sự nhẹ nhàng, đằm thắm, giản dị, dễ hiểu, gần gũi, trân trọng khán giả; không cường điệu, áp đặt, không sáo mòn, tạo nên một không khí thân tình, trung thực, giàu cảm xúc.

Nói chung, “ký sự” chính là mảnh đất màu mỡ để chúng ta thả sức thể hiện mọi vấn đề của cuộc sống (xung quanh một chủ đề nào đó) mà khán giả rất dễ đồng tình, thậm chí mong mỏi được chia sẻ. Đó đồng thời cũng chính là môi trường quý giá để chúng ta kiến tạo một sản phẩm truyền hình có hàm lượng trí tuệ, văn học, nghệ thuật cao.

Giống như phim tài liệu, phim ký sự nếu làm tốt, sẽ có giá trị lâu dài, có thể chiếu mãi mà vẫn được đón nhận nhiệt liệt, sự lan toả có thể vượt khỏi biên giới quốc gia, Mêkông ký sự là một ví dụ. Điều đáng mừng là cùng với Mêkông ký sự của TFS, hàng trăm ký sự dài ngắn của các đài truyền hình, các nhà sản xuất từ Nam chí Bắc đua nhau ra đời tạo nên một không khí cực kỳ sôi động, dồn dập, một nguồn cung dồi dào, phong phú, đa dạng. Nhưng cũng như phim tài liệu, phim ký sự cũng bao gồm đủ mọi cung bậc, mọi mức độ thành công khác nhau, trong đó loại chất lượng thấp không ít. Đó là những phim có nội dung hời hợt, chỉ chú ý nhiều tới phong cách, tới diễn xuất của người dẫn chương trình mà ít chú ý tới chất lượng thông tin, tới tầm tư duy và cách thể hiện chững chạc, giống như sân khấu ca nhạc chỉ chú ý tới phong cách biểu diễn, động tác ngoại hình, tiết tấu, cường độ, vũ điệu mà yếu về giai điệu, ca từ, nội dung tư tưởng cùng những giá trị nhân văn có chiều sâu của tâm hồn. Tất nhiên, thái độ và sự hưởng ứng có điều kiện của khán giả sẽ góp phần quan trọng điều chỉnh chất lượng của dòng phim này. TFS cũng sẽ duy trì phim ký sự với sự đầu tư công sức thích đáng cho các đề tài trong và ngoài nước với sự tham gia của nhiều nhà làm phim có năng lực và kinh nghiệm để cho ra đời những sản phẩm chất lượng cao có quy mô lớn, (trong đó có những phim kết hợp giữa ký sự và tài liệu) như: Chân dung Bà Mẹ Việt Nam anh hùng, Việt Nam – 54 dân tộc anh em , Quốc lộ 1A, Người Việt Nam ở nước ngoài, Ký sự Hoả xa – Hành trình xuyên Châu Mỹ, Con đường tơ lụa,…

Phim ký sự của TFS được hình thành từ hai cách làm khác nhau. Một là đi ghi hình rồi về Hãng làm hậu kỳ, như các phim Trung Hoa du ký, Mêkông Ký sự. Hai là vừa ghi hình vừa làm hậu kỳ trên đường di chuyển từ địa phương này đến địa phương khác, từ quốc gia này sang quốc gia khác như: Ký sự Hoả xa – hành trình xuyên lục địa, Ký sự Amazon, Trở lại Volga, Ký sự Huyền bí sông Hằng… Loại thứ hai này giống như một “công xưởng điện ảnh di động”. Đó là những chuyến đi lạ lùng đầy cảm xúc lãng tử với tâm trạng phiêu lưu mạo hiểm trước lời hứa hoàn thành từng tập phim vào những thời điểm định trước để kịp gởi về phát sóng. Ký sự Hoả xa – hành trình xuyên lục địa là một câu chuyện đầy lãng mạn phiêu du để đời về chuyến hành nghề lang thang trên xe lửa. Chưa bao giờ cảm giác phiêu bạt, giang hồ, du tử đầy trách nhiệm cao quý trên một loại phương tiện di chuyển không thể lãng mạn hơn lại đầy ắp, dạt dào và lắng sâu đến thế, nó in sâu vào ký ức các thành viên đoàn du hành và truyền lại niềm cảm hứng sâu đậm cho những chuyến đi sau mà họ tham gia.

Tin khác